Ülkemiz topraklarında inşa edilen camilerin mimari anlayışındaki dönemsel farklılıklar
Türk-İslam mimarisi denilince akla ilk gelen eserlerden biri de camilerdir çünkü camiler ibadet mekânı olduğu gibi o kentin de bir sembolüdür. Camiler hayatın olağan akışına uygun şekilde, gerek mimaride uygulanan teknik gerekse dönemsel anlayışa uygun olarak farklılıklar göstermektedir.
Tarihin akışı içinde Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde inşa edilen yapılar arasında mimari açıdan benzerlikler daha çok olmakla birlikte Osmanlı dönemi mimari anlayışında birçok farklılık ortaya çıkmaktadır. Ayrıca Osmanlı döneminin mimari üslubu da Erken, Klasik ve Batılılaşma olarak kendi içinde üç döneme ayrılmaktadır.
Türk mimari üslubunda bir kentin merkezinde daima Selçuklu sultanları, Anadolu beyleri ve Osmanlı padişahlarının camisi olmakla birlikte Osmanlı padişahının iznine tâbi olarak hanedan üyeleri ya da sadrazamlar da cami yaptırma yetkisine sahip olmuştur. Mimari açıdan ise Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde inşa edilen bu tür camiler genellikle ahşap çatılı olurken bazıları hem ahşap çatılı hem de mihrap önü kubbelidir. Erken Osmanlı döneminde ise önce Bursa’da daha sonra Edirne’de çok kubbeli, ters T planlı (zaviyeli) ve merkezi planlı camiler inşa edilmiştir. İstanbul’da ise Klasik Osmanlı döneminde merkezi kubbeli, Batılılaşma döneminde de Avrupa’da görülmekte olan barok, rokoko, ampir gibi üslup özellikleri tercih edilmiştir. Bu tür eserler sadece İstanbul’da değil Anadolu’da da inşa edilmiştir.
Selçuklu sultanlarının ve Anadolu beylerinin bânisi (eseri yaptıran kişi) olduğu eserler Klasik Osmanlı dönemine kadar çoğunlukla tek bir camiden oluşmaktadır ve konutlar başta olmak üzere sivil mimari ile iç içedir. Klasik Osmanlı dönemi ile birlikte Osmanlı padişahları tarafından yaptırılan camiler ise sivil mimari eserler başta olmak üzere diğer yapı türleriyle mesafelidir çünkü bu camiler çoğunlukla bir külliyenin bahçesinde ve külliyenin merkezindedir ve etrafları duvarlarla çevrilidir. Batılılaşma döneminde camiler, özellikle İstanbul’da, külliyelerin yerine tekrar Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde olduğu gibi bağımsız bir eser olarak inşa edilmiştir. Bu camiler, her ne kadar konut mimarisi başta olmak üzere sivil mimari ve diğer eserlerle bir arada inşa edilseler de mimari özellikleri açısından özgündürler.
Ülkemizdeki camilerin dönemsel açıdan diğer bir farkı ise bu eserlerin yapımında kullanılan malzeme olmuştur. Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde moloz, taş ve tuğla camilerin beden duvarlarını oluştururken Osmanlı döneminde değişen mimari anlayışa bağlı olarak dış cephede kesme taş ve mermer kullanılmıştır. İç mekânda, mahfil ve vaiz kürsüsü ile özellikle mihrap ve minberde ise ağırlıklı olarak mermer kullanıldığını görmekteyiz.
Özetle, devletlerin idari ve iktisadi yapısı ile birlikte mimariye bakış açısı, o toplumun sanat eserlerine doğrudan yansımıştır ve bu durum yazımızın içeriğini oluşturan camiler özelinde de tarihin akışı içerisinde her daim vücut bulmuştur.
Sinan Çakan