İnsan, veri, çağdaş uygarlık ve ötesi için

Sevgili Okuyucu,

Değerli araştırmacı ve düşünürlerimizin saptamasına göre “Atatürk’ün en büyük düşmanı cehaletti; çünkü cehalet bir milletin karanlıkta kalmasının en etkili nedeni” idi.

Atamız, çevresi ile bu anlayışla akla, bilime ve kamusal çıkara dayanan bir devlet oluşturup ulusumuza hizmet etmiş, toplumun eğitimle diline, bilincine sahip çıkıp aydınlanacağı, doğru yöntemlere erişerek kalkınacağı, çağdaş uygarlığı da aşacağı bir düzenin tohumlarını ekmiştir:

“… Atatürk, uygarlığı; bir milletin devlet yaşamında, fikir yaşamında ve ekonomik yaşamda gösterdiği ilerlemelerin bileşkesi olarak tanımlıyordu. Bu anlamda bir uygarlık anlayışının, ‘kültür’ ile eşdeğer olduğunu, ondan ayrılamayacağını söylüyor, millî kültürümüzü çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkaracağımızı ifade ediyordu. Atamız millî kültür kavramını geniş anlamda kullanıyor; Türk Milleti’nin devlet yaşamında, fikir yaşamında ve ekonomik yaşamda gösterdiği düzey, yani ‘Türk Milleti’nin Uygarlığı’ amaçlanıyordu.” (1)

“Cehalet ve çağın üstünde uygarlık” denilince ben de size yazmak istedim.

Uygarlıklar; akıl ve bilimi önceleyerek, “hukuk ve vicdan muhasebesi sistemleri” ni özümseyip, sevgi, saygı ve özgeci (diğerkâm) bir terbiye ile yaşayanların omuzlarında yükselmektedir.

Çağımızda teknoloji, ekonomi, birey, toplum gibi birçok alandan yoğun biçimde akışta olan ve kültürü etkileyen veriler söz konusudur.

– Verilerin değerlendirilmeleri ile oluşan anlayış,
– Bu anlayışa getirilen soru soran, eleştirel akıl değerlendirimi,
– Edinilen bilgi ve analizi (çözümlemesinin) ardından,
– Konuyu yorumlayış ve daha iyiyi, ileriyi öngörüş,
– Daha iyinin tartışılması ve uzlaşılan tasarımı,
– Nihayetinde eşgüdüm haline geçerek uygulanması,
– Ve yaşam akışında daha da iyiye götüren güncellenmeler

ile işlenen veriler bilgi, fikir, proje, eser ve kurumlara dönüşmekte ve toplumsal kültürü beslemektedir.

Çalışma, araştırma ve elde edilen verilerin ve işlenmelerinin alışıldık, ancak disiplin isteyen bu “nitelikli gelişim döngüsü,” gündelik yaşamlara eklemlenmesi gereken ulusal bir sorumluluk ve uygarlaşmanın zorunluluğu olarak gözükmektedir.

Dünyada teknoloji, ekonomi, iş ve bireysel gelişim ile toplumsal ilişkilerin girdi, çıktı ve okuryazarlıkları internet ağları üzerinden gerçekleştirilmektedir.

Peki, ülkemizde nitelikli gelişim döngü yeri olan internet, yani bilgi, iletişim ve etkileşim genel ağının kullanımı açısından durum nedir?

Bilgilere göre, önceki yıllar taşrada internet kullanımı çok düşüktü. Kaldı ki bürokrasimiz, anket, araştırma şirketleri ve hizmet sağlayıcı kuruluşlar bu konuya mutlaka eğilmeli, kamu ve toplum ile ilgili veriler paylaşılmalıdır, diye düşünülebilir.

Ülkemizde “örütbağ” ya da “genel ağ” da denilen internet ağı kullanımı İstanbul, Ankara, İzmir kentleri üçlüsünde yoğunlaşmaktadır. Kullanım oranında kadınlarımız % 88,2, erkeklerimiz % 93,6’yı bulabilmektedir. (2)

Ancak bu rakamlar da nitelikli gelişim döngüsüne uyumlu kullanımı ölçen araştırmalar ile elden geçirilmelidir. Bunu en basit şekliyle ifade edersek, hızlı, verimli ve nitelikli işleyen bir internet altyapısı; dünyaya daha rahat ulaşabilmeniz, alanınızda ve ilgi duyduğunuz konularda ve sorumluluk taşıdığınız hususlarda daha hızlı ve verimli çalışabilmeniz, dolayısı ile bir işi tamamlayıp sonrakine daha çok zaman ve kendinize nitelik katabilmeniz anlamına gelmektedir.

Ayrıca çağdaş bir veri altyapısı ülkemizde ve dünyada iki yüz elliyi aşkın ülkedeki meslektaşlarınız veya ortak ilgi alanınız olan kurum ve insanlarla daha hızlı ve verimli işbirlikleri geliştirmenizi, her alandaki yenilikleri ülkemize ve şehrinize getirmenizi veya diğer coğrafyalara değer katmanıza olanak vermektedir.

İstatistik ve uzman görüşlerine eğilmek için şunlara değinilebilir:

Örnekle, işleyiş hızı ve kalitesi (niteliği) olarak 26 Ekim 2025’te yazan BBC’ye göre,

“Türkiye’de internet hızı ve kalitesi hem Avrupa hem de dünya ortalamasının altında kalmıştır. ABD merkezli Speedtest Küresel Endeksi’nin Ağustos 2025 verisine göre, Türkiye sabit bant kategorisinde 56,17 mbps (megabit/saniye) hız ile 154 ülke arasında 100’üncü sırada yer almaktadır.” (3)

Çin’in bu veri trafiği rakamlarını bir şehrini içeren Ar-Ge’sinde 10G ile yaklaşık 200 misline çıkardığını, saniyede 9 bin 834 megabit indirme ve bin 8 megabit yükleme hızına ulaşarak rekor seviye sağladığını anımsatalım. (4)

Japonya ise 100 mbps’lik ABD’ye özgü internet kullanım hızını mevcut altyapıyı kullanarak 2025 ortasında 4 milyon katına çıkardı. Yani Çin’in çalıştığı kapasite düzeyini de 400 bine katlayan komşusu, rekor kavramına adeta boyut atlatmış olmaktadır. (5)

Ayrıca teknoloji stratejisti gibi uzmanlarımıza göre, 2005’te Türkiye’de 30 milyon kilometrelik bakır kablo şebekesi olduğunu, ancak aradan geçen 20 yılda fiber altyapıya yapılan yatırımın yetersiz kaldığı değerlendirilmektedir. (3)

Dolayısı ile ülkemizde durumun güncelini öğrenerek, küresel çalışmaları da göz önüne alarak bu konularda çok ince ve ciddî çözümleme/analiz, yorum ve danışmalar ile planlamalar ve uygulama süreçlerinin hazırlanması irdelenmelidir.

Kamu; ilgili internet altyapılarına yönelik, Ar-Ge, kurulum ve işletim vb. başlıklara yönelik STK, kurum ve şirketler için akreditasyon, yani ulusal ve evrensel ölçütlerde yetkilendirme sürecini oluşturmalı ve/veya güncellemelidir.

Öte yandan kurum ve bireylere de “Millet Mektepleri Modeli” gibi; yakından ve uzaktan eğitime, teknoloji ve yenilikleri edinip kullanıma, sanal ahlak/aktöre, örf ve âdet kurallarına ve yazılım-donanım-tasarım ve kullanıma ilişkin protokol (süreç, kural, ölçüt ve değer) üretimi ve yönetimi bilinci de kazandırmak öngörülebilir; önemlidir.

Çevrimiçi dünyayı, okuryazarlığını ve bilinçli sanal yurttaşlığı 900 küsür ilçemiz ve köylerimize sağlıklı biçimde kazandıracak paydaş bir sistem oluşturmak devletimizce değerlendirmelidir.

Bu konularda ihmal ve gecikme, bildiğiniz gibi yabancı ülke ve kurumların (küresel çapta) sınır aşan internet bağlantı ve donanım sağlayıcılığının kültürümüzden bağımsız ve denetimsiz ortamına bizi bağışıklık sağlamadan daha çok açabilecektir. Komşularımızı da risk altına alan böyle bir durum, devletlerin uzlaşısı ile ön alınıp iyiye kullanılır ise bu teknolojiler, ABD’den sonra diğer büyük ülkeler de çok sayıda uydu fırlatarak rakip projeleri devreye alırken yapıcı biçimde etki yaratabilecektir.

Birkaç yıl öncesine kadar uzayda 570 civarında insan yapısı uydu var iken rakam günümüzde binlere ulaşmış, artık tek bir şirket bile kısa vadede yörüngemize on binlerce uydu yerleştirebilmek için ilgili ulusal ve küresel kuruluşlardan yetki talep etmektedir.

Günümüzde, turistik ve refah görmüş yörelerdeki köylerimiz bile, ülke olarak geri kaldığımız için kanalizasyon, vb. gibi altyapı yardım taleplerini YouTube gibi sosyal ve genel medyada duyurmaya çalışmaktadır. “Strateji ve Kalkınma Planı Odaklı” bir kamu yönetimi ve yapılanması en önemli ihtiyaç olup kaçınılmazdır.

Öte yandan, yazık ki insana ve hayvana değer veremeyen mevcut bilinçsizlik, doğayı anlayıp koruyan bir yaşamı ve sağlıklı beslenerek hayatta kalma koşullarını sağlayamamakta, tersine hareket edebilmektedir. Devlet, Yerel Yönetimler ve STK’lar düşük farkındalıkla duygusal ve yetersiz, yani bilinçsiz ve bilimsiz kalabilmekte olup ivedilikle çözüm odaklı bir yaklaşım tercih etmeyi değerlendirmelidir.

Dünyamız genelinde ise gezegenimizin yörüngesinde ve uzaydaki diğer gök cisimlerinin yüzeyinde çok pratik yöntemlerle sanayi ve inşaat uygulamaları geliştiren uzmanlık çalışmaları uzun yıllardır sürmektedir. Bununla birlikte küresel gidişat ve güvenlik nedeni ile bu tip üretim gelişmeleri gittikçe sessize alınırken, önemli çalışmaları izlemek zorlaşmaktadır ki bu noktada da Devletimiz ve ilgili kurumlar, uluslararası ilişkilerde siyaset ve ekonomiyi ayrı ele almayı değerlendirmelidir. Böylelikle uzmanların vurguladığı üzere, ekonomik ve sosyo-ekonomik uygarlaşma ve kalkınma çabalarına, zamanımızın dış siyaset engellerinden yalıtarak alan ve başarı kazandırmak seçenek olarak düşünülebilir.

Küresel ekonomide kilit özellikte bir teknoloji şirketinin yöneticisine atıfla; “esas darboğazın enerji, bant genişliği ve verimlilikte olduğu” ifade edilmektedir. İçinde bulunulan zor dönemden geçişte bu saptama, yaşananlar ve uzman görüşlerine koşut gözükse de mutlaka irdelenip tartışılarak politika üretmek tercih edilebilir. (6)

Kıymetli Okuyucu,

Gelişmiş ülkeler en az 65 yıldır interneti kullanıyor, yapay zekâ çalışmaları da en az o kadar eskiye gidiyor. Günümüze erişebilen eski robotsal ve algoritmik çalışmalar en az 1700’lere uzanmakta ve bu tip bazı dönem eserleri halen müzelerde sergileniyor olup işlevseldir. (7)

Özetle, ön alıcı bilinçlendirme ve hızlı bir yapılanma ile; dijitalleşme, kuantum fiziği, (8) ve gerçekleşmesinin ani olması mümkün bir bilimsel sıçrayış olacak kuantum bilgisayar teknolojisine dönüşüm (kübitleşme) (9) (10), 2026 yılı ile birlikte bilişim ve dünya ekonomisine dahil olan yapay zekâ ajanları (11) gibi gelmekte olanları, önemli yenilikleri anla(t)mak, çalışmak gerekiyor.

Bu düşünce ve duygular ile sizlere; bireysel olarak sorumluluk alıp yüksek bir sabırla, asla vazgeçmeden değişen ve gelişen dünyayı takibi öneriyor; kişisel, bilimsel, teknolojik, ekonomik ve her ilgi alanınızdaki gidişatı araştırıp gözlemlemeniz, buralardan esin bulup bir çok fikir devşirerek düşünce ve eserler ortaya koymanız, ilk aşamada kendi aileleriniz ve çevrenizle paylaşmanız dileğimizi ifade ediyoruz.

Atatürk’ün düşünce ve eserleri, aydınlarımızın da araştırma ve fikirleriyle şu gerçek ortaya konmuştur :

İnsanımızın devlet, fikir ve ekonomi hayatındaki çalışma ve katkılarının Türkiye’yi çağdaş uygarlıklar üstüne çıkaracağına inancımız tamdır.

“Yurtta barış, dünyada barış” için esin olması dileği, saygı ve sevgilerimizle.

Atatürk’e ilişkin düşünce ve çalışmaları ile yazıma esin kaynağı olan Sayın Ünal Gül’e saygı ve teşekkürlerimle…

 

Cengiz Gökdeniz

 

 

 

Yararlanılan / Önerilen Kaynaklar:

NOT:

(1) “Atatürkçü Düşünce Işığında Çağdaşlaşma” yazısından alıntı: Utkan KOCATÜRK, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, 2005, s.205 ve 247 https://atam.gov.tr/ataturkcu-dusunce-isiginda-cagdaslasma/
(2) https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2025-53925
(3) https://www.bbc.com/turkce/articles/cn7ey687ey1o
(4) https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/cin-10g-internet-cagini-baslatti/
(5) https://www.ntv.com.tr/teknoloji/japonyada-internet-hizi-rekoru,VMPpberP6kKh7qlfNtYKkg
(6) “The bottleneck has become energy, bandwidth and efficiency…” https://youtu.be/9NLKWfS8nh4?si=035s2cDKtj6fT3Fu
(7) https://youtu.be/laJX0txJc6M
(8) Kuantum Fiziği https://youtu.be/oYlAZTlokbY?si=GWf2rQyV9vcdZp_v
(9) Kuantum Bilgisayar Teknolojilerine Dönüşüm https://youtu.be/yg3UoIoFlxU?si=XdJIvawuoJlHLBtM
(10) Kuantum Bilgisayarları – Qubit https://youtube.com/shorts/0phli3-I1uU?si=Eq_ROr1znxbi7rx1
(11) Yapay Zekâ ve Ajanları https://soundcloud.com/stendustriradyo/93881fd0-5d0d-4be6-8d75-3606c1d4f41c